İran’da 28 Aralık’ta ekonomik münasebetlerle başlayan ve kısa müddette ülke geneline yayılan protestolar, son yılların en geniş çaplı toplumsal hareketlerinden biri olarak bedellendiriliyor. İnternet erişiminin büyük ölçüde kesildiği ülkede, şovlar sırasında 2 bin 500’den fazla kişinin ömrünü yitirdiğine dair bilgiler paylaşıldı. Yüzlerce protestocunun baş ve göz bölgesinden yaralandığı bildirildi.
Washington’dan sert mesajlar
ABD Başkanı Donald Trump’ın “yardım yolda” iletisinin akabinde İran idaresi, ABD’yi askeri müdahale için taban hazırlamakla suçladı. Trump, CBS News’e yaptığı açıklamada, protestoların idamlarla bastırılması halinde Washington’un sert karşılık vereceğini söyledi. Trump, “Binlerce insanı öldürmeye başlarlarsa, artık de idamdan kelam ediyorsunuz, bunun onlar için nasıl sonuçlanacağını göreceğiz” tabirlerini kullandı.
“Protestoya devam edin” çağrısı
Trump, protestoların sürmesi tarafındaki davetini Truth Social üzerinden yineledi. Paylaşımında, “İranlı vatanseverler, protestoya devam edin, kurumlarınızı ele geçirin! Yardım yolda” tabirlerine yer verdi. Beyaz Saray Sözcüsü ise Trump’ın hava hücumlarını değerlendirdiği “çok sayıda seçenekten biri” olduğunu söz etti.
Can kaybı 2 bin 500’ü geçti, 16 bin kişi gözaltında
ABD merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı’na (HRANA) nazaran, protestolarda hayatını kaybedenlerin sayısı 2 bin 500’ü geçti. Ölenlerin yüzde 90’dan fazlasının protestolara katılan bireyler olduğu belirtilirken, 16 bin 700’den fazla kişinin gözaltına alındığı kaydedildi.
Hastaneler dolup taştı
Guardian’a konuşan İranlı tabipler, hastanelerin ve acil servislerin protestocularla dolu olduğunu aktardı. Tahran’daki bir göz hekimi, sırf tek bir hastanede 400’ü aşkın kişinin gözünden vurulduğunu belirtti.
ABD’den vatandaşlarına çıkış çağrısı
ABD Dışişleri Bakanlığı, Amerikan vatandaşlarına İran’ı derhal terk etmeleri tarafında davet yaptı. Açıklamada, “güvenliyse” kara yoluyla Ermenistan ya da Türkiye üzerinden çıkış seçeneklerinin kıymetlendirilebileceği belirtildi. İran’daki ABD sanal büyükelçiliği ise internet kesintileri nedeniyle alternatif irtibat yollarının planlanmasını ve ABD yardımına dayanmayan bir çıkış planı hazırlanmasını önerdi.
Trump, görüşmeleri iptal etti
Trump, “anlamsız öldürmeler sona erene kadar” İranlı yetkililerle yapılması planlanan temasları iptal ettiğini duyurdu. Kararın, tansiyonu düşürmeye yönelik diplomatik teşebbüsleri zora sokabileceği yorumları yapıldı.
Starlink devrede
Bloomberg News’in aktardığına nazaran, Elon Musk’ın SpaceX şirketi, internet kesintisinin beşinci gününü aşması üzerine İran’daki kullanıcılara Starlink uydu ağı üzerinden fiyatsız internet erişimi sağlamaya başladı.
Pehlevi ile kapalı temas
Axios’un haberine nazaran, Trump’ın özel temsilcisi Steve Witkoff, geçtiğimiz hafta sonu sürgündeki eski İran veliaht prensi İstek Pehlevi ile saklı bir görüşme gerçekleştirdi. Üst seviye bir ABD’li yetkili, görüşmede protestoların ele alındığını söyledi. Pehlevi, daha evvel yaptığı açıklamalarda geçiş sürecine liderlik etmeye hazır olduğunu lisana getirmişti.
BM ve memleketler arası tepkiler
Trump’ın “yardım yolda” paylaşımına karşılık veren İran’ın BM Daimi Temsilcisi Buyruk Said İrevani, ABD Başkanı’nı şiddeti teşvik etmekle suçladı. BM Güvenlik Konseyi’ne gönderdiği mektupta, “ABD ve İsrail rejimi, bilhassa gençler ortasında suçsuz sivillerin hayatını kaybetmesinin direkt ve inkar edilemez hukuksal sorumluluğunu taşımaktadır” dedi.
Rusya da İran’ın iç işlerine yönelik “yıkıcı dış müdahaleyi” kınadı. Moskova, benzeri bir senaryonun tekrarlanmasının bölgesel ve global güvenlik açısından ağır sonuçlar doğurabileceği ihtarında bulundu.
Avrupa’dan diplomatik adımlar
İngiltere, Fransa, Almanya ve İtalya, baskı siyasetlerini protesto etmek emeliyle İran büyükelçilerini dışişleri bakanlıklarına çağırdı. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, X üzerinden yaptığı paylaşımda, “İran’da artan can kayıpları dehşet verici” sözlerini kullandı.
Jet süratiyle idam kararı
BBC’nin aktardığı bilgilere nazaran, İran’daki protestolar sırasında tutuklanan 26 yaşındaki Erfan Soltani hakkında verilen idam kararının sadece iki gün üzere harika kısa bir müddette alındığı belirtilirken, Hengaw İnsan Hakları Örgütü sürecin bu derece süratli ilerlemesine daha evvel şahit olmadıklarını vurguladı.
Protestolarda 12 çocuk hayatını kaybetti
HRANA, protestolarda 12 çocuğun da protestolarda hayatını kaybettiğini, ayrıyeten hükümetle temaslı yaklaşık 150 kişinin de öldüğünü bildirdi.
Protestoların kısa müddette 180 kent ve 31 eyalete yayıldığı tabir edilirken, en az 18 bin 434 kişinin gözaltına alındığı aktarıldı. BBC’nin doğruladığı manzaralarda Tahran’daki Kahrizak İsimli Tıp Merkezi’nde en az 180 ceset torbası görülürken, BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, protestoculara yönelik şiddetin ve hızlandırılmış idam ihtimalinin “son derece telaş verici” olduğunu belirtti.
Öte yandan, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi ile telefon görüşmesi yaptı. Fidan bölgedeki son durum hakkında bilgi aldı.
